Nam Tây Nguyên kể chuyện: GIẢI MÃ TÂM THỨC CỔ DÂN NAM TÂY NGUYÊN

Qua nhiều lần khai quật khảo cổ học những bí ẩn trong lòng đất cổ Nam Tây Nguyên dần hé lộ. Nhưng cũng từ đó nhiều vấn đề thuộc thế giới tâm linh của cổ dân Nam Tây Nguyên được đặt ra và cần được lý giải một cách khoa học. Trong đó theo chúng tôi hai nội dung cần được quan tâm một cách đặc biệt đó là tượng thần Siva và kiến trúc đền tháp trong quan niệm về núi Mênu của Bàlamôn giáo.

Tại một số di chỉ khảo cổ học trên vùng đất cổ Nam Tây Nguyên – Lâm Đồng đặc biệt là tại di chỉ khảo cổ học Cát Tiên ngay từ những ngày đầu mới phát hiện các nhà khoa học đã tìm thấy những ngẫu tượng Linga và tượng nữ thần Siva; và điều đáng lưu ý nữa là tại đây qua suốt các kỳ khai quật (ví dụ như di tích Cát Tiên đã qua 8 kỳ khai quật trong vòng hơn 20 năm) kiến trúc đền tháp mang nặng ý nghĩa tôn giáo luôn xuất lộ và gây bất ngờ lớn cho giới nhiên cứu khoa học. Nói về di tích Cát Tiên một nhà khảo cổ học đưa ra nhận định: “Từ xa xưa Cát Tiên đã có một cơ tầng văn hóa đủ sức hội nhập với nền văn hóa mới tạo ra sự tiếp nối liên tục với sự ứng xử đặc biệt khi văn hóa Aán Độ hội nhập vào vùng biển đông. Toàn bộ kiến trúc các ngôi đền ở Cát Tiên được xây dựng theo chuẩn tắc Bàlamôn giáo (Aán Độ giáo kết hợp với Phật giáo): Bình đồ hình vuông giật cấp nhiều lần những cửa tháp thanh đá ốp cửa trụ bệ mi cửa với những ngẫn tượng Linga Yony tượng Ganêsa… Chuẩn tắc đó được thực hiện bởi những bàn tay và khối óc tài hoa của các nhà kiến trúc tôn giáo nhiều thế hệ. 20 ngôi đền tháp và đền mộ hoàn toàn khác nhau về chi tiết nhưng lại hòa quyện với nhau trong kiểu dáng vươn trong không gian một thế giới tâm linh bí ẩn kỳ vĩ”.

Một trong những điều làm nên sự “bí ẩn kỳ vĩ” đó là tượng thần Siva được tìm thấy qua các kỳ khai quật khảo cổ ở thánh địa Cát Tiên. Theo quan niệm của cổ dân Nam Tây Nguyên (và nhiều cổ dân khác trên thế giới) thần Siva được tôn thờ với nhiều hình mẫu khác nhau nhưng trước hết đó là một trong ba vị thần tối cao có nhiệm vụ trấn giữ đền tháp và giúp người đứng đầu cộng đồng cai quản chúng sinh. Hình ảnh thần Siva được tìm thấy nhiều nhất là hình ảnh thiếu nữ có nhiều cánh tay trong tư thế đứng múa (phổ biến là tượng 8 tay và 6 tay). Ngoài hình ảnh thiếu nữ có nhiều cánh tay trong tư thế đứng múa thần Siva có khi còn được hóa thân thành ngẫu tượng Linga – âm vật biểu tượng của sự sinh tồn. Hoặc đôi khi vị thần này được đồng nhất với chính con vật mà thần dùng để “đi lại”: con bò Nandin (trong truyền thuyết Nandin là vật cưỡi của thần Siva); hoặc có khi lại là phiến đá canh cửa đền… Trong các hiện vật được tìm thấy ở Cát Tiên qua những đợt khai quật gần đây một trong số trên 300 bức phù điêu bằng vàng gây sự chú ý đặc biệt cho chúng tôi (người viết bài này và chắc chắn cho nhiều người trong giới khảo cổ học nữa) là bức phù điêu có hình ảnh một phụ nữ ngực trần có hai tay cầm lá sen và hoa sen. Nếu đây là hình ảnh nữ thần Siva (như một vài nhà khoa học đoán định) thì nữ thần Siva của cổ dân Nam Tây Nguyên vừa mang đậm yếu tố văn hóa bản địa độc đáo nhưng vừa ảnh hưởng yếu tố văn hóa bên ngoài đặc biệt là yếu tố Chân Lạp ở phía nam và yếu tố Chăm ở phía bắc. Nói cách khác nữ thần Siva của văn hóa Aán du nhập theo đường biển vào cộng đồng Chăm ở phía bắc và Chân Lạp ở phía nam khi đến Nam Tây Nguyên đã có sự biến đổi đáng kể: Từ nhiều cánh tay (8 hoặc 6) đã được “đơn giản hóa” còn hai tay; những cánh tay vừa múa vừa úp lên bụng và vừa cầm những vật như đinh ba dao găm chén dầu lửa lược… đã biến mất và chỉ còn lại hai cánh tay cầm hoa sen và lá sen. Cũng có thể nói rằng yếu tố văn hóa từ bên ngoài khi du nhập vào cộng đồng cư dân cổ dọc theo sông Đồng Nai (Cát Tiên) đã được “bản địa hóa”!

Cũng như vậy yếu tố văn hóa bản địa từ góc nhìn tâm thức của cổ dân Nam Tây Nguyên còn được thể hiện khá rõ nét qua kiến trúc đền tháp. Như trên chúng tôi đã nói qua 8 lần khai quật trong vòng hơn hai mươi năm dí tích khảo cổ Cát Tiên được biết đến trước nhất là di tích của kiến trúc đền tháp mang đậm yếu tố văn hóa tôn giáo. Theo các nhà khoa học kiến trúc của di tích Cát Tiên tất nhiên thuộc loại hình kiến trúc tôn giáo cổ nhưng có những đặc trưng riêng so với kiến trúc tôn giáo của nhiều di tích khác mang dáng dấp văn hóa Aán. Tại một vài đợt khai quật gần đây nhất các nhà khảo cổ học đã tìm thấy ở di tích gò 6A một đền thờ khá hoàn chỉnh với nét đặc thù được thể hiện ở kiến trúc vuông được bẻ góc nhiều lần trước mặt tiền phía đông và tiền điện được xây theo hình bán nguyệt. Đồng thời ở trung tâm đền là một trụ gạch vuông rỗng tâm và đáy của trụ gạch được xây chân đế tam cấp. Bên cạnh đó tại gò khai quật số 7 các nhà khoa học còn phát hiện một đền thờ cũng được xây theo dạng hình vuông nằm cân đối theo trục bắc – nam và hoàn toàn không có dấu vết bậc cấp và dấu vết cửa. Rõ ràng kiến trúc tháp và mộ tháp là kiến trúc chủ đạo của thánh địa Cát Tiên nhưng quan niệm về “tháp” của cổ dân bên dòng sông Đồng Nai này có giống với quan niệm của nhiều cổ dân khác trên lãnh thổ Việt Nam (hoặc rộng hơn) hay không thì lại là một vấn đề khác. Với nhiều cổ dân “tháp” được gọi là Sikhara – dạng kiến trúc tiêu biểu của Bàlamôn giáo. “Sikhara” được hiểu là “đỉnh nhọn” “đỉnh núi nhọn”; là biểu thị của núi Mênu (hoặc dãy núi Mênu) trong Bàlamôn giáo. Trong Bàlamôn giáo “Mênu” là dãy núi của các thần linh; và trên dãy núi thần thoại ấy vị thần tối cao ngự ở đỉnh cao nhất. Núi Mênu được biểu hiện thành kiến trúc Sikhara. Sikhara được gọi là “kalan” – đền thờ; dần dần “kalan” được đồng nhất với “tháp”. Nói cách khác gọi là “đền thờ” “tháp” hay “Sikhara” theo Bàlamôn giáo thì cũng có nghĩa là nhắc đến núi Mênu. Thực ra Mênu chính là tâm thức núi của nhiều cổ dân trên thế giới. Cũng như vậy “tháp” hoặc “mộ tháp” – những công trình kiến trúc do bàn tay con người tạo nên (và trong tự nhiên là những đỉnh núi thiêng) – của cổ dân bên dòng sông Đồng Nai đều ít nhiều gợi lên hình ảnh Mênu trong Bàlamôn giáo hoặc Sikhara trong Aán Độ giáo. Nhưng những đền tháp và mộ tháp ở Cát Tiên đã không còn quá cầu kỳ về kỹ thuật chạm trổ và không quá to lớn về quy mô như những tháp Chăm dọc miền Trung Việt Nam (sự đơn giản hóa này còn được thể hiện qua các kalan Chăm từ phía bắc đi dần vào hướng nam). Rồi nữa nếu các kalan của người Chăm chỉ là nơi thờ phụng và hầu hết được xây dựng trên những đỉnh núi cao xa khu dân cư thì ở di chỉ khảo cổ học Cát Tiên đồng thời với việc phát hiện những đền tháp mang nét đặc trưng văn hóa bản địa các nhà khảo cổ học trong đợt khai quật gần đây nhất đã tìm thấy dấu vết cư trú của cổ dân khá gần với các đền tháp. Như vậy rất có thể tâm thức núi của cổ dân Nam Tây Nguyên đã có nét khác biệt so với những cư dân Bàlamôn giáo khác.

Giáo sư Trần Quốc Vượng cho rằng: “Thánh địa Cát Tiên có nhiều yếu tố bản địa độc đáo đồng thời có nhiều yếu tố bên ngoài từ phía nam là Chân Lạp và phía bắc là Chămpa; giữa yếu tố hữu thể và vô thể có sự giao lưu từ nhiều phía cả về phía núi và phía biển…”. Cùng với suy nghĩ này chúng tôi xin một lần mạo muội lý giải phần nào tâm thức của cổ dân Nam Tây Nguyên qua hai hình ảnh văn hóa như vừa nêu trên – hình ảnh thần Siva và núi Mênu (đền tháp và mộ tháp). Và bởi người viết bài này không phải là nhà khoa học am tường lĩnh vực khảo cổ nên chắc chắn sự “giải mã” ấy có nhiều khiếm khuyết nên kính mong bạn đọc (đặc biệt là các nhà khoa học) lượng thứ!

 

khắc dũng

gửi bác Văn Công Hùng

Em vừa viết trả lời cho bác nhưng không rõ "bốc" thế nào mà nó mất tiêu đâu mất.
Cảm ơn bác đã động viên cái cà phê "Quỳ Đà Lạt" của KD (góp vốn một phần nhỏ) và của bạn bè ở Sài Gòn. Có dịp bác về dưới đó chắn chắn KD phải mời cho bằng được bác ghé lại để "tìm hương vị Đà Lạt giữa đất Sài Gòn!
Còn nếu bác sang chơi Đà Lạt (hình như cũng lâu lắm rồi bác không ghé Đà Lạt?) chắc chắn em sẽ mời bác một chầu bi-a!
Chúc bác vui!

khắc dũng

Gửi bác Văn Công Hùng

Cảm ơn bác đã động viên cà phê "Quỳ Đà Lạt" của KD ở SG. Có dịp về SG mời bác ghé chơi và thưởng thức "hương vị Đà Lạt"!
Sáng hôm qua vào "nhà" của bác em đã đọc bài viết về HS Lưu Công Nhân. Chiều đến viếng cụ được nhìn thấy cụ lần cuối. Nghĩ cuộc đời sao mà bèo bọt!
Bác Hùng ơi hình như lâu lắm rồi bác chưa sang Đà Lạt nhỉ? Có dịp em mời bác một chầu bi-a ở Đà Lạt!
Chúc bác vui!

Văn Công Hùng

Chúc mừng Cà Phê Khắc Dũng... Có điều kiện sẽ ghé đê uống và... xem đánh bi a.

khac dung

Gui Mai Thin

Dang viet o nha nen cai may khong co dau. Thong cam nghen!
Mai Thin oi! KD co ... oai khong (lam ca ca phe nua co day)? Thi la kinh doanh han hoi roi con gi! "Quy Da Lat" la ten quan. Quan ca phe giua dat SG mang phong cach Da Lat ("so" chua?). May bua nay ban tui bui. Ngay 29 sap den khai truong "Quy Da Lat" roi! Cac chien huu co dip vao SG thi nho ghe choi nghen! O so 400/1B Le Van Sy Q.3.
Ma khong chi "Quy Da Lat" o SG dau. Tai Da Lat KD cung mo tiem com "Van Phuong" nua. Ngay mai (23.7) khai truong. Co ca 4 ban bi-da nua! Da chua nao? Gia nhu dao du Trai sang tac thi anh em ta tha ho vua nhau va vua danh bi-da! Dip sau len DL KD dai anh em vai co bi-da nhe! Ai bao rang KD chi biet viet bao lam nhac va ... nhau? Hi...hi...
Chuc vui!

maithin

Chúc mừng " Quỳ Đà Lạt "

Chu cha!Tưởng nhà báo VKD chỉ biết viết báo làm nhạc và... nhậu ai dè bây giờ còn làm cả cà phê nữa chứ!

Chúc mừng " Quỳ Đà Lạt " nhé.
Vừa rồi anh Dương Tòan Thiên có ghé Qui Nhơn... lai rai mà nhớ anh quá trời!

Chúc anh & gia đình mạnh khỏe nhé!

Nguyễn Xuân Phước

Cám ơn Anh Khắc Dũng

Cám ơn Anh khi nào về SG em sẽ ghé "Quỳ Đà Lạt". Việc đề tài của thằng em được anh giúp thì tuyệt quá rồi nhưng để em hỏi xem nó thế nào vì nó cũng "sợ" không làm nổi về người Cơho nên còn phân vân anh ạ. Cám ơn Anh nhiều.

khắc dũng

Gửi Nguyễn Xuân Phước

"Quỳ Đà Lạt" ở SG của bọn mình chủ yếu dành cho giới văn nghệ và báo chí. Phước về SG ghé chơi nhé!
Nếu bạn tin tưởng thì gửi thằng em ấy cho KD. Về vấn đề người Cơho thì mình cũng "võ vẽ" được ti tí! Chúc vui!

Nguyễn Xuân Phước

Tuyệt quá!

Tuyệt quá anh Khắc Dũng ơi thế là về SG có chỗ uống cafe rồi những lần về SG chẳng biết đi đâu uống cafe toàn ra Hồ Con Rùa nhâm nhi hẳn nhiên quán của Anh phải mang bản sắc Tây Nguyên và cafe Tây Nguyên thứ thiệt.
Sáng nay em đã đọc bài "Văn hóa tộc người - tấm thẻ căn cước" em có thằng em ở SG đang có ý định làm luận văn về người Cơho nhưng em chịu chết Bắc Tây Nguyên thì còn võ vẽ được chứ Nam Tây Nguyên thì khóc anh ạ!

khắc dũng

Gửi Nguyễn Xuân Phước

Tại Sài Gòn nhóm "ba trợn" của bọn mình sắp sửa khai trương quán cà phê "Quỳ Đà Lạt" - cà phê Sài Gòn mang phong cách Đà Lạt! Bởi vậy KD hay đi đi về về lo mấy thứ để 29 tới đây ra mắt "Quỳ Đà Lạt" với bạn bè. Có dịp đi SG KD mời NXP đến chơi nhé! Địa chỉ: 400/1 Lê Văn Sỹ Q.3 TP HCM.
Chúc vui!

Nguyễn Xuân Phước

Cám ơn Anh Khắc Dũng

Nghe nói là Anh vào Sài Gòn có việc. Hôm nay em có đọc bài của anh ở Báo Lao Động. "hùng cứ" là nói cho vui thôi anh ạ em đồng ý với anh là đam mê và có làm được gì không thôi. Thật vui khi anh đã "theo dõi" em! Chúc anh khỏe và vui.