Phóng sự: KÝ ỨC MIỀN TRÀ CẦU ĐẤT

       Lời nói đầu: Đêm nay - 7.12 Lễ hội Văn hóa trà Lâm Đồng lần 2 được khép lại sau 5 ngày tưng bừng diễn ra tại thị xã Bảo Lộc  "thủ đô" của cây chè Việt Nam. Với lễ hội này có không ít điều đáng để lưu tâm. Và "Ký ức miền trà Cầu Đất" là một trong những góc nhìn của cá nhân tác giả. Xin giới thiệu phóng sự theo góc nhìn riêng đó đã đăng trên Báo Lao Động số 283/2008 thứ bảy ngày 6.12.2008.

KÝ ỨC MIỀN TRÀ CẦU ĐẤT

Khắc Dũng


          Thị xã Bảo Lộc trong những ngày này đang tưng bừng với Lễ hội Văn hóa trà Lâm Đồng 2008 (4 - 7.12) - lễ hội văn hóa trà lần thứ hai của cả nước. Cũng trong những ngày này tôi về Cầu Đất (thuộc Đà Lạt Lâm Đồng) cái nôi của cây chè trên đất Nam Tây Nguyên như tìm về nguồn cội của một thuở thăng trầm đời cây - đời người. Và thật may mắn tôi đã gặp được bà - người trồng trà xưa nhất còn sống trên xứ trà cội nguồn này. Bà tên là Phan Thị Đừng công nhân thuộc thế hệ thứ hai của Sở trà Cầu Đất - cơ sở sản xuất trà đầu tiên của Nam Việt Nam.


Hình ảnh người nông dân trồng trà ở Cầu Đất (Xuân Trường Đà Lạt Lâm Đồng) được sân khấu hóa (ảnh: K.D)

        Cầu Đất là địa danh thuộc thôn Trường Thọ xã Xuân Trường TP Đà Lạt tỉnh Lâm Đồng; cách trung tâm Đà Lạt chưa đến ba mươi cây số. Cầu Đất nằm ở độ cao 1.600m so với mực nước biển cao hơn 100m so với độ cao trung bình của Đà Lạt (1.500m). Chính cái sự "hơn 100m" này mà xứ Cầu Đất "1.600m" đã chứng kiến biết bao điều kỳ diệu xảy ra xung quanh cây chè. 

       CHỨNG NHÂN MỘT THỜI


Cô công nhân Phan Thị Đừng xưa (ảnh trắng đen hậu cảnh) và cụ bà Phan Thị Đừng nay (ảnh: Võ Đình)


       Buổi sớm bên gốc chè già cỗi những giọt sương long lanh còn đọng lại nơi những đọt non tươi xanh mơm mởn. Cụ bà Phan Thị Đừng chậm rãi dừng bước chân của người già bên khu mộ linh trong một khu đồi ngút ngát màu xanh của cây chè giống mới. Bước chân của người già tuy chậm chạp nhưng khá dứt khoát khi dừng lại trước những ngôi mộ. Giờ cụ Đừng tuổi đã 80 nhưng chưa hề nhầm lẫn trong mỗi bước chân khi dừng lại trước những nấm mồ cố nhân nằm trong khu mộ linh: "Hồi trước những người làm phu cho Sở trà Cầu Đất khi mất đi đều được chôn cất ở đây. Họ những người đã nằm lại nơi này là những chứng nhân của cây chè thời lập làng trồng chè". Và đến lúc này sau hơn tám mươi năm có mặt của cây chè trên đất Nam Tây Nguyên cụ bà vừa nói với tôi điều ấy chính là chứng nhân duy nhất còn sót lại.

       Trong phòng truyền thống của Công ty cổ phần chè Cầu Đất (tên gọi hiện tại của Sở trà Cầu Đất xưa) cụ bà Phan Thị Đừng dừng lại khá lâu bên một bức ảnh đen trắng khổ lớn chụp một cô gái cúi khom người sàng chè. Cô gái trẻ trung và khá xinh đẹp. "Tôi đấy! Lúc ấy tôi chưa đến hai mươi tuổi!" - cụ Đừng lên tiếng. Rồi bà kể: "Tôi quê ở tỉnh Quảng Ngãi theo cha mẹ vào Cầu Đất năm lên 6 tuổi. 10 năm sau tôi chính thức trở thành công nhân của Sở trà Cầu Đất do người Pháp cai quản. Ngày ấy lớp người công nhân chúng tôi cực khổ trăm bề...". Hồi mới lập nên sở trà người Pháp đã tuyển mộ nhiều lượt dân miền Trung như Quảng Ngãi Bình Định Quảng Nam... vào đây lập làng và làm phu cho người Pháp. Mà nhóm cư dân miền Trung đầu tiên này hầu hết là những lực điền. Lớp người miền Trung đầu tiên ấy đi thành đoàn gồm những lực điền độc thân hoặc những gia đình trẻ có khả năng lao động tốt. Cha và mẹ của bà Đừng là một gia đình như thế. 

       Theo lời cụ bà Phan Thị Đừng thì lớp công nhân của những ngày mới lập nên Sở trà Cầu Đất ấy cứ gọi là quanh năm bới đất lật cỏ nhưng vẫn không đủ miếng ăn. Còn với trà - thứ mà chính họ làm ra thì phải nói là thứ thức uống quý tộc. "Công nhân chúng tôi làm gì có được chén trà ngon mà uống! Xứ này lạnh cắt da cắt thịt. Trà làm ra mấy ông chủ Pháp mang sang tận bên trời Tây để bán. Còn công nhân chúng tôi phải mót thứ lá già về phơi khô rồi hãm với nước sôi". Tôi cảm thấy thật khó hình dung ra cảnh làm việc của những phu trà thuở ấy. Vì theo lời cụ bà Phan Thị Đừng thì ngay từ sáng sớm mấy ông "cai kẻng" người Việt đã gióng kẻng thúc hối phu trà đến sở điểm danh. Nếu ai vắng nhiều thì tên của họ trở thành điểm đen trong cuốn sổ của mấy ông chủ tiệm thực phẩm người Pháp. Để đến kỳ những mặt hàng thiết yếu của gia đình phu trà phải "được" bớt đi trừ vào những ngày nghỉ. 

       Về sau đến lúc thất thời mấy ông chủ người Pháp buộc phải sang lại Sở trà Cầu Đất cho chủ mới là người Tàu. "Thời người Hoa cũng không khá hơn là mấy. Người làm ra trà vẫn cứ uống mót lá chè già còn búp và lá non thì vẫn cứ được người Hoa sấy tẩm mang ra nước ngoài" - bà Đừng nói. Nhưng người miền Trung chịu thương chịu khó vẫn bám trụ để giữ cho gốc chè Cầu Đất cắm rễ xuống đất. Tuy nhiên thời gian trôi cây chè dần dần khôn
g còn là cây quý tộc và thức uống này cũng không còn là một thứ xa xỉ. Người dân Cầu Đất tuy quanh năm suốt tháng bán mặt cho đất nhưng rồi họ cũng đã bắt đầu "tự thưởng" cho mình những bát nước chè xanh ủ trong nồi luôn được giữ ấm hoặc pha chế ra chén uống sau bữa ăn. Nói cách khác cây chè vào những năm 40 50 đã được trồng phổ biến trong dân chứ không chỉ có mặt trong Sở trà Cầu Đất dưới thời Tây.



       TỪ TRÀ CẦU ĐẤT ĐẾN LỄ HỘI VĂN HÓA TRÀ

       Đến lúc này thì quả thực là khó có thể nhớ nổi và nhớ hết có bao nhiêu thứ trà và kiểu uống trà. Ngay như chỉ ở Công ty cổ phần trà Cầu Đất này mà thôi tên các sản phẩm trà và giống cây trà được ghi chép trong sổ tay một cách khá cẩn thận nhưng cũng làm tôi hoa mắt cả lên khi nhìn vào. Tuy nhiên riêng con số mà ông Giám đốc Nguyễn Văn Khanh (ông Khanh vừa bàn giao quyền chỉ đạo cho người khác - ông Hoàng Văn Cương Q.GĐ - kể từ đầu tháng 12 này) cung cấp thì tôi nhớ rõ: "Ngày trước Sở trà Cầu Đất có khoảng 1.000 công nhân người Việt làm việc trong các khâu từ trồng trà cho đến chế biến và tiêu thụ. Ngay từ những năm 30 40 danh tiếng trà Cầu Đất đã được lan tận đến trời Tây nhờ cái hương vị đặc trưng của đất này - vùng đất có độ cao 1.600m so với mực nước biển cao hơn Đà Lạt 100m. Cái hương đất và cả tình người ấy đã tụ lại trong cây chè nên người tiêu dùng đặc biệt là người nước ngoài cảm thấy hết sức thú vị khi thưởng thức chén trà Cầu Đất với cái "hậu" vừa chát chát và ngòn ngọt của nó. Cái hương vị đặc trưng tự nhiên với kiểu vừa chát tự nhiên nhưng ngòn ngọt và thơm cũng rất tự nhiên ấy của trà Cầu Đất đến giờ vẫn thế mặc dầu nhà máy chè Cầu Đất đã qua 3 đời giám đốc người Pháp 2 đời giám đốc người Hoa và 9 đời giám đốc người Việt với thời gian lên đến hơn 80 năm nay".


Công nhân chế biến trà tại Nhà máy chè Cầu Đất (ảnh: K.D)


       Như lời ông Khanh nói sương mù quanh năm bao phủ (sương mù Đà Lạt có theo mùa) là sự ban tặng của thiên nhiên cho xứ Cầu Đất; và cũng là sự lựa chọn đúng của người Pháp khi lần đầu tiên đưa cây chè cắm rễ xuống đây vào năm 1927 và lập nên Sở trà Cầu Đất (Plantation de L arbre Broye à Cau Dat) vào năm 1930. Đưa tôi đi thăm khu vườn trà cổ ông Khanh giới thiệu: "Vườn chè này có tuổi lên đến trên 80 năm. Đây là những gốc chè đầu tiên được người Pháp đặt xuống vùng đất Nam Tây Nguyên. Vườn chè cổ 50ha này hiện vẫn còn được khai thác tốt. Và đây là một trong số ít vuờn chè cổ nhất Việt Nam. Đặc biệt hơn nó là vườn chè cổ duy nhất của Việt Nam được đưa vào kinh doanh du lịch". Lúc còn trong khuôn viên nhà máy ông Khanh cũng đã giới thiệu với tôi hệ thống máy móc chế biến trà cổ nhất Việt Nam hiện vẫn đang hoạt động: Máy vò và máy sấy trà do hãng Marshall s tea Machinery Ltd. sản xuất năm 1945. Tôi nhớ lại thông tin này: Vào dịp Lễ hội Văn hóa trà 2006 lễ hội trà đầu tiên của Việt Nam Ban Tổ chức Lễ hội đã chọn Nhà máy chè Cầu Đất (tên gọi lúc bấy giờ) làm "địa chỉ vàng" để du khách tham quan.

       Quả thật là hết sức có lý khi Việt Nam chọn Lâm Đồng làm nơi tổ chức lễ hội văn hóa trà đầu tiên vào năm 2006 và bây giờ là Lễ hội Văn hóa trà 2008 - lễ hội văn hóa trà lần hai. Bởi lẽ không chỉ Lâm Đồng là vùng nguyên liệu chè nhất nhì của cả nước (26.000ha trong tổng số 125.000ha) với sản lượng chè cao nhất nước (chiếm 27%) mà vùng đất Nam Tây Nguyên này còn chính là cái nôi của cây chè Việt Nam ở phía nam có nhà máy chế biến trà đầu tiên của Việt Nam (nhà máy chè Cầu Đất) là xứ sở tạo nên hương trà đặc trưng - trà Cầu Đất và cả trà Blao nổi tiếng... Rồi thì với Lễ hội Văn hóa trà 2008 Ban Tổ chức còn đặt ra một kỳ vọng là xây dựng thương hiệu trà cho tỉnh trà Lâm Đồng (trà là một trong ba cây trồng chủ lực của tỉnh: trà cà phê và dâu tằm) một cách đúng nghĩa để góp phần quan trọng vào việc vinh danh thương hiệu chè Viêt - "CheViet". Như vậy nhìn dưới góc độ văn hóa thì khi nói đến thương hiệu chè Việt không thể không nhắc đến sự đóng góp không hề nhỏ của cây chè Lâm Đồng và người lao động ngành chè Lâm Đồng với "thương hiệu con" là "Trà Blao" - một trong hai thương hiệu mà Lâm Đồng đang dốc sức xây dựng đó là thương hiệu "Đà Lạt" và thương hiệu "Blao" (tên gọi khác của vùng đất trà Bảo Lộc). Và trong thương hiệu trà của Lâm Đồng chắc chắc những người như cụ bà Phan Thị Đừng đã có những đóng góp rất đáng ghi nhận cần được lưu tâm.

       Tôi nghĩ và viết ra chuyện phải ghi nhận công lao của những người như cụ bà Phan Thị Đừng còn vì một lẽ khác. Đó là trước khi chia tay tôi vẫn còn kịp nghe cụ bà Phan Thị Đừng nói rằng: "Bố mẹ tôi là công nhân của Sở trà Cầu Đất ngay từ những ngày đầu lập sở. Tôi thuộc thế hệ tiếp theo - năm 18 tuổi chính thức trở thành công nhân. Rồi sau đó và đến tận bây giờ hầu hết các con tôi cháu tôi cả dâu lẫn rể đều là công nhân của Nhà máy chè Cầu Đất". Rồi nữa cần và rất cần làm một điều gì đó nghĩa ân đối với những cố nhân của cụ bà Phan Thị Đừng đã nằm xuống trong khu mộ linh cách nhà máy chè Cầu Đất không xa ấy. Bởi họ cả ngàn công nhân của Sở trà Cầu Đất trong hai cuộc kháng chiến đã góp phần không nhỏ vào công cuộc đấu tranh giản phóng dân tộc ít nhất là bằng những cuộc biểu tình bãi công... chống giới chủ. Tôi chia tay cụ bà Phan Thị Đừng chia tay ông giám đốc Nguyễn Văn Khanh khi mặt trời mới lên non sào phía đông. Và tôi đã kịp lưu vào trong đầu những giọt sương long lanh trên búp trà non mà bây giờ nó đã hóa thành những đôi mắt hạt chè- những đôi mắt đang muốn nói nhiều điều!


Sân khấu hóa nghề trà (ảnh: K.D)

Đà Lạt 12.2008
K.D


Khắc Dũng

Gửi anh Hoa Huyền

Hoa Huyền:
"Chúc mừng SN anh Khắc Dũng biết hơi muộn nhưng không sao phải không KD?

Thên tuổi khỏe thêm nhiều
Để còn có sức iêu
Xứng danh tân chủ tịch
Blofer xứ mỹ miều".

Viết bởi hoahuyen @ 23:53 2009-01-04
.....................................
Lời chúc muộn nhưng có ý nghĩa rất đặc biệt đấy anh Hoa Huyền ơi! Cảm ơn anh thật nhiều!
Hẹn anh một ngày Đà Lạt nhé! À ở comment trước KD có hỏi anh về chuyến đi Bình Thuận đấy! Vui anh nhé!

Khắc Dũng

Gửi anh Yên Sơn

Yên Sơn:
"Anh Khắc Dũng
Tối nay sau khi viết comment cho người bạn của chúng ta xong thì tôi phải vội đi có việc nên không viết cho anh ngay được dù là tôi có vào đọc rồi. Tôi muốn vào để hỏi anh sức khỏe thế nào. Xin lỗi anh vì vào mà không bình gì cho bài viết của anh vì thú thật tôi chưa kịp đọc đâu! Chắc phải hẹn anh khi khác. Nhưng mà có chuyện gì không anh Khắc Dũng? anh vắng mặt trên blog phải cả tháng trời rồi? Bạn tôi cũng đi đâu rồi thì phải. Tôi lo lắng cho cả hai người nhưng không biết làm gì giúp. chỉ biết hỏi thăm ở đây thôi có ai biết thì trả lời giúp tôi?".

Viết bởi Yenson @ 21:07 2009-01-04
...................................
Anh Yên Sơn ơi! Rất vui là khi vắng mặt lâu ngày trên mạng này vẫn được sự quan tâm của bạn bè; đặc biệt là sự quan tâm của anh Yên Sơn - người mà tôi xin được kết thân với một ý nghĩa rất đặc biệt. Xin được trả lời ngay để anh yên tâm: Mọi chuyện đều tốt đẹp anh Yên Sơn ạ! Có điều vì một vài lý do đặc biệt nên để anh phải chờ đợi lâu như thế này (cả hai nhà)! Thành thật mong anh tha lỗi! Yên tâm anh Yên Sơn nghe! Vẫn nói chuyện với nhau về anh! Cầu mong anh sức khoẻ và thành đạt!

Khắc Dũng

Gửi anh Ngô Minh Sơn

NMS:
"Chúc mừng Hội BLOGS Đà Lạt ra đời chúc mừng sinh nhật chúc mừng năm mới 2009.Thân ái!".

Viết bởi ngominhson @ 08:43 2009-01-02
.......................................
Với KD trong những ngày qua có rất nhiều sự kiện quan trọng. Chỉ trong một lời chúc của anh thôi mà đã gói ghém được bao nhiêu là điều! Rất cảm ơn anh và chúc anh vui!

Khắc Dũng

Gửi Hàng xóm

Hàng xóm:
"Anh đã có nhiều rượu rồi nhưng hình như còn thiếu thiếu cái gì đó anh nhỉ? Hàng xóm mang qua thêm một tí những thứ này để góp vui nhé! Chúc anh năm mới nhiều niềm vui! Quý mến!".

Viết bởi Hàng xóm @ 14:35 2009-01-01
......................................
Món trái cây này chắc là thu hái từ vườn nhà phải không hàng xóm ơi? Điều đó sẽ làm cho cuộc vui càng thêm có ý nghĩa! Cảm ơn người hàng xóm thật nhiều! Năm mới nhiều niềm vui!

Khắc Dũng

Gửi Đệ đệ

Đệ đệ:
"Khắc huynh!

Năm mới vui thần sầu luôn huynh ới! Bắt đầu nào!
Giờ thì cùng nâng ly huynh nhé!
Còn giờ thì... đảo điên đất trời rồi huynh ơi!".

Viết bởi Đệ đệ @ 11:59 2009-01-01
...................................
Năm mới với ly rượu nồng khiến đất trời Đà Lạt không còm mùa đông buốt giá! Huynh đệ ta nâng ly nào! Và chúc ta chúc mọi người đều vui! Cảm ơn Đệ đệ thật nhiều Đệ đệ nghe!

Khắc Dũng

Gửi Trăng xa

Trăng xa:
"Lão ơi! Gửi Lão lời chúc mừng năm mới đây! Bằng tình yêu thuơng từ trái tim biết dành cho nhau hãy cùng nhau thắp sáng niềm tin cho một năm mới hạnh phúc Lão nhé!".
Viết bởi Trăng xa... @ 23:01 2008-12-31
........................................
Trăng xa quý mến ơi! Mấy... mấy chục ngọn nến làm thành trái tim là món quà của Trăng xa mang đến khiến lão đây cảm động vô cùng. Mãi mãi với trái tim nồng đượm với sắc màu thời gian như thế! Cảm ơn Trăng xa thật nhiều!

Khắc Dũng

Gửi Hoa Nắng

Hoa Nắng:
"Lần đầu tiên làm quen với anh qua bài viết về hoa Dã Quỳ nay em kiếm hình hoa Dã Quỳ trên mạng tặng anh nhé! loài hoa chứ một lần em biết đến nhưng thấy thật thân thiết và gần gũi như những người bạn phố Núi.
Chúc anh đón năm mới và ngày sinh nhật ấm áp & bình an nhé!".

Viết bởi Hoa Nắng @ 21:06 2008-12-31
.....................................
Hoa Nắng ơi! Để comment của em lâu ơi là lâu thế này chắc làm em giận rồi! Anh thành thật xin lỗi Hoa Nắng nhé! Rất cảm ơn em về món quà mà em mang đến nhân ngày sinh nhật của anh! Xuân đang gõ cửa rồi kìa Hoa Nắng ơi! Réo rắt và mãi tươi vui như hoa nắng em nhé!

Khắc Dũng

Gửi nguoihammo

nguoihammo:
"Chúc anh sinh nhật vui vẻ!".
Viết bởi nguoihammo @ 20:46 2008-12-31
........................................
Ta xin nhận món quà và lời chúc của nguoihammo để mà mang theo suốt đời nhé! Rất cảm ơn và chúc vui!

Khắc Dũng

Gửi muội CB

Muội CB:
"Huynh kính mến!

Huynh bệnh hay răng mà sinh nhật lặng lẽ rứa huynh? Muội gọi điện không thấy huynh trả lời chạy qua tặng quà huynh này. Muội chúc sinh sinh nhật mùa đông ngọt ngào ấm áp huynh nhé!
Năm mới vui và hạnh phúc nhiều!".
.................................
Ta biết chắc chắn muội CB đang giận ta! Chả là dạo gần đây ta có nhiều việc phải làm và vì đôi lúc vô tình nên mới ra "nông nỗi" này! Ta xin lỗi muội CB nhé! Lời chúc của CB và của mọi người đối với ta thật ấm áp! Ta cảm ơn CB và tất cả! Trả lời muộn thành thật xin lỗi muội CB nghen!
Chúc vui!

Khắc Dũng

Gửi Đệ đệ

Đệ đệ:
"Chúc mừng sinh nhật Khắc huynh ơi! Đúng một năm rồi kể từ ngày huynh đệ mình biết nhau huynh nhỉ? Bao nhiêu thăng trầm lăn theo dấu nhân tình thế thái! Con tạo xoay vần khắc nghiệt đủ để xoắn đứt bao nhiêu mối dây ràng buộc! Thế nhưng huynh đệ ta vẫn luôn ở bên nhau say ngút ngàn say quay cuồng mây nước say đến trời đất ghét ghen! Mong được mãi mang lại nụ cười thật lòng cho nhau! Say nào huynh ơi! Hôm nay nhất định say huynh đệ ta ơi!".

Viết bởi Đệ đệ @ 10:07 2008-12-29
..................................
Hai cái ly của Đệ đệ mang sang dễ thương quá chừng luôn kìa Đệ ơi! Đúng một năm tròn kể từ ngày đệ huynh ta quen biết nhau đấy Đệ ạ! Và không ít thăng trầm. Nhưng cuối cùng tình đệ huynh ta vẫn thế! Vậy là vui phải không Đệ? Huynh cảm ơn Đệ nhiều lắm!